Giao tiếp chân thành – Lời nói từ trái tim
By Dr. Rick Hanson; Nguyên Hương chuyển ngữ
THỰC HÀNH: Nói Lời Chân Thật
— Tại sao? —
Đừng để “bệnh tùng khẩu nhập, họa tùng khẩu xuất”. Kiềm chế và sử dụng miệng lưỡi hợp lý.
Người ta thường nói rằng công cụ mạnh mẽ nhất cho sức khỏe thể chất là cái nĩa (hoặc thìa), vì những lựa chọn bạn đưa ra với nó sẽ quyết định những điều tốt hay xấu bạn đưa vào cơ thể mình.
Tương tự như vậy, có lẽ công cụ mạnh mẽ nhất cho sức khỏe tinh thần của bạn – và chắc chắn là cho sức khỏe của các mối quan hệ – chính là chiếc lưỡi của bạn. Hàng ngàn lần mỗi ngày, nó (hoặc ngón tay của bạn trên bàn phím: cũng là một) đưa lời tốt hay lời xấu ra thế giới của bạn.
Nếu bạn nói điều gì là thật đối với bạn, và nói nó một cách rõ ràng và tử tế, bạn sẽ nhận được một loại kết quả. Nhưng nếu bạn dùng lời lẽ sắc bén, nói dối, phóng đại, hoặc bỏ sót những phần quan trọng nhất đối với bạn, bạn sẽ nhận được những kết quả khác: những xung đột không cần thiết, những cơ hội bị bỏ lỡ, một cảm giác căng thẳng trong lồng ngực, v.v.
Tất nhiên, người quan trọng nhất mà bạn cần nói thật chính là bản thân mình, với lời nói nội tâm. Hãy bình yên với sự thật: những sự kiện, những trải nghiệm và ý định của bạn, sự tốt đẹp trong trái tim bạn, điều gì đã dẫn đến điều gì dù tốt hay xấu.
Mặt khác, nếu bạn hành động như thể một điều gì đó là thật nhưng sâu thẳm bên trong lại biết rằng nó không phải – như việc cho rằng không sao cả nếu không theo đuổi một ước mơ quan trọng, hoặc bạn có thể tiếp tục trì hoãn việc đối phó với vấn đề sức khỏe như hút thuốc, hoặc mọi thứ đều ổn trong một cuộc hôn nhân lạnh nhạt và xa cách – bạn đang sống trên một lớp băng mỏng manh: khó mà xây dựng một cuộc sống tốt đẹp trên nền tảng đó.
Sự thật là nền tảng vững chắc. Ngay cả khi bạn ước sự thật khác đi, thì đó vẫn là điều bạn có thể tin cậy trong một thế giới đầy rẫy sự mua bán, thổi phồng và dối trá. Đó là nơi nương tựa của bạn.
Thực hành “nói lời chân thật”, không chỉ là một khái niệm đơn thuần mà còn là một kỹ năng cần sự tinh tế và trí tuệ. Nó giải thích cách thức (How) để thực hành việc này một cách hiệu quả, nhấn mạnh sự cân nhắc, phù hợp và quan trọng nhất là sự chân thực (authentic).
Cách thức: Nói Lời Chân Thật một cách Tinh Tế
“Nói lời chân thật không có nghĩa là nói ra mọi thứ. Bạn có thể đi thẳng vào vấn đề trong một cuộc trò chuyện, không đặt gánh nặng lên một đứa trẻ nhiều hơn những gì con có thể hiểu, giữ thái độ lịch sự khi bạn giận dữ, và không phơi bày hết ruột gan trong một cuộc họp.”
Đoạn này làm rõ một hiểu lầm phổ biến: nói thật không phải là nói tuốt tuột mọi thứ bạn nghĩ hoặc biết. Thay vào đó, nó đòi hỏi sự tinh tế, cân nhắc và phù hợp với ngữ cảnh:
- Đi thẳng vào vấn đề: Tránh lan man, dài dòng không cần thiết.
- Cân nhắc đối tượng: Không nói những điều vượt quá khả năng tiếp nhận của người nghe (ví dụ: trẻ nhỏ).
- Kiểm soát cảm xúc: Giữ thái độ lịch sự, văn minh ngay cả khi đang tức giận, không để cảm xúc tiêu cực chi phối lời nói.
- Phù hợp tình huống: Không nên tiết lộ quá nhiều thông tin cá nhân hoặc không liên quan trong các bối cảnh chính thức như cuộc họp.
“Bạn cũng không nên tâm sự quá mức cần thiết. Có một chỗ cho sự riêng tư, cho việc không kể cho A mọi điều bạn biết về B, cho việc nhận ra mức độ thân mật mà bạn có thể giao tiếp an toàn trong một tình huống hoặc mối quan hệ cụ thể.”
Phần này nhấn mạnh tầm quan trọng của ranh giới cá nhân và sự thận trọng. Nói thật không có nghĩa là loại bỏ sự riêng tư hay tiết lộ thông tin nhạy cảm của người khác. Cần nhận biết mức độ tin cậy và sự phù hợp của thông tin trong từng mối quan hệ và tình huống cụ thể. Sự khôn ngoan nằm ở chỗ biết điều gì nên nói và điều gì nên giữ kín.
“Nói lời chân thật – với chính bạn và với người khác – có nghĩa là trung thực. Liệu biểu hiện bên ngoài của bạn có khớp với trải nghiệm nội tâm của bạn không? Hầu hết chúng ta đều có ‘điều gì đó’ khó diễn đạt. Đối với tôi khi lớn lên, đó là cảm giác không đủ năng lực. Đối với nhiều người đàn ông, đó là cảm giác sợ hãi hay yếu đuối. Đối với nhiều phụ nữ, đó là cảm giác tức giận hay quyền lực. Bạn có thể tìm cách thích hợp để nói lên toàn bộ sự thật của mình, bất kể đó là gì không?”
Đây là trọng tâm của “nói lời chân thật”: đó là sự trung thực (authenticity). Nó không chỉ là sự thật khách quan mà còn là sự thật về trải nghiệm nội tâm của chính bạn. Câu hỏi then chốt là liệu những gì bạn thể hiện ra bên ngoài có phản ánh đúng những gì bạn đang cảm nhận, suy nghĩ bên trong hay không. Tác giả đưa ra ví dụ về những cảm xúc thường bị che giấu (cảm giác không đủ năng lực, sợ hãi, yếu đuối, tức giận, quyền lực) và khuyến khích tìm cách thích hợp để bày tỏ chúng. Điều này đòi hỏi lòng dũng cảm để đối diện với chính mình và tìm ra ngôn ngữ phù hợp để chia sẻ.
“Hãy tự hỏi mình: ‘Mình thực sự đang trải nghiệm điều gì?’ Hãy thư giãn hoàn toàn khuôn mặt và nhìn vào gương: Nó nói cho bạn biết điều gì? Nó nói bạn thực sự cần gì những ngày này?”
Phần kết thúc này cung cấp một bài tập thực hành cụ thể để kết nối với sự thật bên trong. Việc tự vấn và quan sát bản thân (như nhìn vào gương và chú ý đến biểu cảm khuôn mặt) là cách để lắng nghe tiếng nói bên trong, nhận diện những nhu cầu và cảm xúc thật sự của mình. Đây là bước đầu tiên để đạt được sự chân thực, vì chỉ khi bạn biết sự thật về mình, bạn mới có thể nói thật với người khác và sống một cuộc đời chân thật.
Tóm lại, “nói lời chân thật” không phải là một hành động bộc phát mà là một kỹ năng được mài dũa bằng sự cân nhắc, khôn ngoan và dũng cảm đối diện với chính mình. Nó là sự hài hòa giữa biểu hiện bên ngoài và trải nghiệm nội tâm, mang lại sự bình an và xây dựng những mối quan hệ vững chắc.
Cũng hãy tự hỏi mình: ‘Điều gì quan trọng mà chưa được gọi tên?’ Điều này áp dụng cho cả bạn và người khác. Hãy xem xét nỗi đau hoặc lo lắng ẩn dưới sự cáu kỉnh, hoặc những quyền lợi hay nhu cầu đang thực sự bị đe dọa. Có ‘con voi trong phòng’ mà không ai nhắc đến không? Có thể ai đó đang có vấn đề về sự tức giận hay uống quá nhiều, hoặc chỉ đơn giản là đang trầm cảm. Có thể công việc khổng lồ của ai đó – 60, 70 giờ một tuần hoặc hơn, tính cả thời gian đi lại và email cuối tuần – đang đẩy cuộc sống gia đình ra ngoài lề.”
Phần này khuyến khích chúng ta nhìn xa hơn bề mặt của vấn đề để nhận diện những điều quan trọng nhưng chưa được nói ra. Đây là một kỹ năng tinh tế, đòi hỏi sự quan sát và thấu cảm. Thay vì chỉ nhìn vào sự cáu kỉnh, hãy tìm hiểu nỗi đau hay lo lắng bên dưới. Hãy nhận ra những quyền lợi hoặc nhu cầu thực sự đang bị ảnh hưởng. Khái niệm “con voi trong phòng” rất hình ảnh, ám chỉ một vấn đề lớn, rõ ràng nhưng lại bị mọi người cố tình phớt lờ. Tác giả đưa ra các ví dụ cụ thể như vấn đề về sức khỏe tinh thần (tức giận, nghiện rượu, trầm cảm) hay áp lực công việc đang ảnh hưởng đến cuộc sống cá nhân, để minh họa cho những “sự thật chưa được gọi tên” này.
“Đặc biệt khi bạn đang tức giận, hãy cẩn thận với những sự bóp méo trong lời nói bạn sử dụng. Điều này bao gồm việc bỏ qua ngữ cảnh (như nổi giận với một đứa trẻ hư đang đói), sử dụng ngôn ngữ cực đoan – những từ như ‘luôn luôn’ hoặc những câu khẳng định tuyệt đối mà đáng lẽ cần có điều kiện – hoặc sử dụng giọng điệu gay gắt hoặc khó chịu. Không cần nói chuyện như một người máy, hãy tìm cách để thận trọng hơn, chính xác hơn và đi đúng trọng tâm trong những gì bạn nói.”
Khi cảm xúc mạnh mẽ chi phối, lời nói của chúng ta rất dễ bị bóp méo. Tác giả cảnh báo về ba dạng bóp méo chính:
- Bỏ qua ngữ cảnh: Không xem xét hoàn cảnh hoặc yếu tố xung quanh dẫn đến hành vi. Ví dụ, một đứa trẻ hư có thể là do đói, không phải cố tình.
- Sử dụng ngôn ngữ cực đoan: Dùng các từ như “luôn luôn,” “không bao giờ,” hoặc các khẳng định tuyệt đối mà không có căn cứ. Những từ này thường phóng đại vấn đề và thiếu chính xác.
- Giọng điệu gay gắt/khó chịu: Ngay cả khi nội dung là sự thật, giọng điệu có thể khiến thông điệp trở nên tiêu cực và gây tổn thương. Mục tiêu không phải là trở thành một người nói chuyện khô khan như rô-bốt, mà là lựa chọn từ ngữ cẩn trọng (judicious), chính xác (accurate) và đúng trọng tâm (to the point), đặc biệt là khi cảm xúc đang chi phối.
“Cuối cùng, hãy chấp nhận thực tế rằng không ai là người giao tiếp hoàn hảo. Bạn sẽ luôn bỏ sót điều gì đó, và điều đó không sao cả. Bạn phải để các cuộc trò chuyện có không gian để thở, mà không liên tục tự phán xét bản thân liệu mình có đang nói lời chân thật hay không! Giao tiếp là sửa chữa. Miễn là bạn đến với sự chân thành cơ bản và thiện chí, lời nói của bạn sẽ dệt và kết nối một tấm thảm thực tại trong tất cả các mối quan hệ của bạn.” Phần kết thúc mang đến một thông điệp an ủi và thực tế. Nó nhắc nhở chúng ta về sự bất toàn của con người trong giao tiếp. Không ai có thể nói ra mọi thứ một cách hoàn hảo. Điều quan trọng là phải chấp nhận điều này và không quá khắt khe với bản thân. “Giao tiếp là sửa chữa” (Communicating is repairing) là một cụm từ mạnh mẽ, ngụ ý rằng giao tiếp không phải là một hành động một lần và hoàn hảo, mà là một quá trình liên tục của việc điều chỉnh, làm rõ và kết nối. Miễn là chúng ta xuất phát từ sự chân thành (sincerity) và thiện chí (goodwill), những lời nói của chúng ta, dù không hoàn hảo, vẫn sẽ giúp xây dựng và củng cố một “tấm thảm thực tại” trong các mối quan hệ.
